Anh Phát tìm được một ki ốt ở chợ gần nhà, bán đồ khô, giá sang 120 triệu, tiền thuê hằng tháng chỉ vài triệu. Người sang nói đã bán ở đây tám năm, khách quen đông, ban quản lý chợ "dễ lắm". Anh đưa cọc 30 triệu, hẹn tuần sau giao sạp.
Tuần sau, ban quản lý chợ cho biết ki ốt này đang trong hợp đồng với người cũ, việc chuyển cho người khác phải làm hồ sơ và được duyệt, chưa kể chợ đang có kế hoạch sắp xếp lại ngành hàng. Không ai hứa được gì. Anh Phát mất hai tháng mới lấy lại tiền cọc.
Ki ốt chợ là loại mặt bằng rất đáng làm: rẻ, có sẵn dòng người, ít phải quảng cáo. Nhưng nó vận hành khác hẳn một căn nhà mặt phố. Bài này nói về những khác biệt đó.
Người sang không phải là chủ ki ốt
Với nhà mặt phố, có chủ nhà và người thuê. Với chợ, giữa hai bên còn một đơn vị đứng giữa: ban quản lý chợ, doanh nghiệp hoặc hợp tác xã được giao khai thác chợ. Theo Nghị định 60/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ, tài sản chợ có thể do đơn vị nhà nước trực tiếp khai thác, cho thuê quyền khai thác hoặc chuyển nhượng có thời hạn, và mỗi tỉnh, thành ban hành quy định riêng về quản lý chợ trên địa bàn.
Điều đó có nghĩa là tiểu thương đang ngồi sạp thường chỉ có một hợp đồng sử dụng hoặc thuê điểm kinh doanh với đơn vị quản lý chợ. Họ không sở hữu cái sạp. Việc họ "sang" cho bạn thực chất là xin đơn vị quản lý chợ chuyển hợp đồng đó sang tên bạn, và việc này có được hay không phụ thuộc vào nội quy chợ, hợp đồng gốc và quyết định của đơn vị quản lý.
Bốn câu hỏi cho ban quản lý chợ
Trước khi đặt cọc, hãy cùng người sang lên văn phòng ban quản lý chợ. Hỏi bốn câu.
Ki ốt này đang đứng tên ai, hợp đồng còn bao lâu? Xin xem hợp đồng gốc. Nếu hợp đồng sắp hết hạn, hỏi rõ việc gia hạn xét theo tiêu chí gì.
Có được chuyển cho người khác không, thủ tục ra sao? Có chợ cho chuyển nhượng điểm kinh doanh khi được đồng ý, có chợ chỉ cho trả lại để chợ bố trí người mới, có chợ tổ chức đấu giá. Mỗi nơi một kiểu.
Ngành hàng có bị giới hạn không? Chợ thường xếp khu theo ngành hàng. Ki ốt khu đồ khô có thể không được bán đồ ăn chín, khu thực phẩm tươi có quy định vệ sinh riêng.
Chợ có kế hoạch cải tạo, di dời hay sắp xếp lại không? Câu này hay bị bỏ qua nhất. Chợ được nâng cấp thì các điểm kinh doanh có thể phải bố trí lại, có khi tạm ra chợ tạm vài năm.
Tiền sang ki ốt trả cho cái gì
Khi đã biết người sang không bán được quyền ngồi, tiền sang nên chia ra: hàng tồn (đếm và định giá riêng), quầy kệ, tủ, cân, thiết bị, và phần "khách quen". Phần khách quen ở chợ là có thật, vì người đi chợ hay mua quen một sạp. Nhưng nó gắn với người bán nhiều hơn là với cái sạp. Người bán cũ mà mở sạp khác ngay trong chợ thì khách đi theo.
Vì vậy, giấy sang nên có cam kết người sang không bán cùng ngành hàng trong chợ đó và các chợ gần trong một thời gian, và người sang ra sạp cùng bạn vài tuần để giới thiệu với khách quen. Đọc thêm cách định giá hàng tồn trong bài nhận sang tạp hóa.
Khách chợ mua quen người bán, không mua quen cái sạp. Muốn giữ khách thì phải giữ được lời giới thiệu của người cũ.
Chi phí cố định ở chợ
Tiền thuê ki ốt chợ thường thấp, nhưng có thêm những khoản người ngoài hay quên: phí vệ sinh, phí giữ xe, phí điện nước theo đồng hồ riêng hoặc chia, phí bảo vệ, phí phòng cháy. Hỏi ban quản lý bảng phí đầy đủ, hỏi cả các khoản thu theo đợt như dịp Tết.
Giờ mở cửa chợ cũng là một ràng buộc. Chợ đóng cửa lúc chiều tối thì quán không thể bán buổi tối dù khách có nhu cầu. Muốn bán thêm qua app giao hàng sau giờ chợ đóng thì hỏi có được không.
Chợ truyền thống đang thay đổi
Nhiều chợ truyền thống vắng hơn trước vì siêu thị, cửa hàng tiện lợi và bán hàng trực tuyến. Đi xem một ki ốt, hãy đi vào giờ cao điểm buổi sáng và một buổi giữa tuần. Đếm số sạp đóng cửa hoặc treo bảng sang. Chợ có nhiều sạp trống là dấu hiệu dòng khách đang giảm, và giá sang nên phản ánh điều đó.
Ngược lại, chợ đầu mối, chợ gần khu dân cư đông, chợ có bán đồ ăn sáng sầm uất thì ki ốt vẫn rất có giá. Có khi ki ốt nhỏ ở chợ tốt lời đều hơn một căn mặt phố tiền thuê cao.
Giấy tờ khi sang ki ốt
Có ba lớp giấy. Lớp một là văn bản của ban quản lý chợ chấp thuận chuyển điểm kinh doanh, hoặc hợp đồng mới đứng tên bạn. Lớp hai là giấy sang nhượng giữa bạn và người cũ, ghi rõ tiền trả cho những gì, điều kiện hoàn cọc nếu ban quản lý không chấp thuận. Lớp ba là đăng ký hộ kinh doanh của bạn nếu cần, làm ở phường, xã. Xem đăng ký hộ kinh doanh sau khi nhận quán.
Tiền cọc chỉ nên đưa khi đã có ý kiến của ban quản lý chợ, và giấy cọc phải có dòng hoàn cọc nếu chợ không chấp thuận. Xem cách viết trong bài đặt cọc sang quán.
Trước khi đưa tiền
- Đã cùng người sang lên ban quản lý chợ
- Đã xem hợp đồng gốc, biết thời hạn còn lại
- Ban quản lý xác nhận được chuyển, biết thủ tục
- Ngành hàng mình định bán được phép ở khu đó
- Đã hỏi kế hoạch cải tạo, di dời chợ
- Có bảng phí đầy đủ, biết giờ mở cửa
- Hàng tồn đếm và định giá riêng
- Có cam kết người sang không bán cùng ngành trong chợ
- Giấy cọc có điều kiện hoàn cọc nếu chợ không duyệt
Quy định về chợ ở mỗi tỉnh, thành không giống nhau. Hỏi trực tiếp ban quản lý chợ hoặc UBND phường, xã nơi có chợ trước khi quyết định.
